Minister Somers wil meer burgers aan de bak

In zijn beleidsnota over Binnenlands Bestuur en Stedenbeleid breekt minister Bart Somers (Open VLD) een lans voor meer burgerparticipatie. “Ik wens de stem van de burger nog luider te laten klinken dan vandaag, niet enkel naar aanleiding van de verkiezingen, maar ook tijdens de hele lokale bestuursperiode”, liet Somers optekenen. Zo belooft de titelvoerend burgemeester van Mechelen een kader uit te werken waardoor burgers taken kunnen overnemen van hun gemeentebestuur dankzij het ‘Right to Challenge’ – het recht om uit te dagen. Een recht dat eerder al in het Mechels bestuursakkoord was opgenomen.

Het stond natuurlijk ook al in het Vlaams regeerakkoord, dat Right to Challenge. Da’s het recht voor burgers om hun overheid uit te dagen over een bepaalde taak waarvan zij vinden die zelf beter, slimmer of goedkoper te kunnen invullen – een park onderhouden bijvoorbeeld of een sportzaal uitbaten, tot zelfs een duurzame energievoorziening voor de gemeente. Een recht dat burgers trouwens ook ten aanzien van intergemeentelijke samenwerkingsverbanden kunnen laten gelden, lezen we in het Vlaams regeerakkoord en de beleidsnota van minister Bart Somers. Buitenlandse voorbeelden moeten daarbij als inspiratie dienen.

Nederland

Het ‘recht om uit te dagen’ verwijst niet toevallig naar het Engelstalige Right to Challenge, een recht dat in het Verenigd Koninkrijk ingang vond via de Localism Act in 2011. Ook in Nederland experimenteert men er ondertussen al enkele jaren mee. En wat meer is: het Right to Challenge stond ook in Nederland in het regeerakkoord (in 2017, red.).

In overleg met gemeenten willen wij daarom via een Right to Challenge-regeling burgers en lokale verenigingen de mogelijkheid geven om een alternatief voorstel in te dienen voor de uitvoering van collectieve voorzieningen in hun directe omgeving. Daarbij gaat het om zaken als het onderhoud van een park, het beheer van sportvelden of andere maatschappelijke voorzieningen. Daarnaast gaan we samen met enkele gemeenten experimenteren met een recht op overname, waarbij lokale verenigingen of buurtbewoners het eerste recht krijgen om maatschappelijke voorzieningen over te nemen en de bijbehorende functie voort te zetten.

Nederlands regeerakkoord 2017-2021 (VVD, CDA, D66 en ChristenUnie)
Ondertussen doen in Nederland meer dan 130 gemeenten iets met het uitdaagrecht – da’s ruim 1 op 3 van de 355 Nederlandse gemeenten. (Figuur: Gemeenten en Right to Challenge (RtC) in kaart gebracht – Vereniging van Nederlandse Gemeenten)

Midden vorige maand informeerde de toenmalige Nederlandse minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren (omwille van een ziekte werd Ollongren op 1 november 2019 tijdelijk vervangen als minister, red.) de Tweede Kamer via een kamerbrief over de wettelijke verankering van het Right to Challenge in de Nederlandse Gemeentewet. In die brief verduidelijkt Ollongren dat de gemeenteraad hiervoor de regels kan bepalen. Daarnaast laat ze het Programma Democratie in Actie samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten een modelverordening maken.

Het is aan de [gemeente]raad om te bepalen welke taken kunnen worden overgenomen, welke inhoudelijke en procedurele criteria gelden voor toekenning of afwijzing van initiatieven en onder welke voorwaarden gemeentelijke taken aan burgers kunnen worden overgedragen.

Kamerbrief van 17 oktober 2019 aan de Nederlandse Tweede Kamer

TIPS VOOR COLLEGE- EN GEMEENTERAADSLEDEN
In een inspiratiegids voor gemeenten over Samenwerken aan het Right to Challenge geeft het Nederlandse ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties ook enkele tips aan het college en de gemeenteraad:

Sta er voor open om samen met ambtenaren en inwoners te verkennen wat de wensen, mogelijkheden en grenzen zijn van een RtC in jouw gemeente.

En als het RtC er is: neem het dan serieus. Volg actief hoe het gaat, zie toe op de uitvoering. Dat kan door voortgangsgesprekken of door jaarlijkse een update te vragen (en die dan ook bespreken!)

Stel slimme, open, nieuwsgierige vragen over het idee, het plan en de uitvoering. Overvraag echter niet! Ga eens ter plekke langs en in gesprek met initiatiefnemers over hoe het gaat, en waar ze hulp nodig hebben, of hinder ervaren.

Wees terughoudend met ingrijpen als dingen anders gaan dan je gewend bent, of wilt. Of misgaan.

Bewaak het algemeen belang, maar sta ook toe dat er variatie zal ontstaan tussen buurten. Dat is de essentie van ruimte geven aan de samenleving.

Geef de ambtenaar ruimte en politieke rugdekking als het even niet kan gaan zoals het precies moet (bijvoorbeeld als regels of beleid een beetje knellen).

Mechels bestuursakkoord

In Vlaanderen sprak de regering Bourgeois in 2017 via het witboek ‘Open en wendbare overheid’ – na een eerder groenboek – haar ambitie uit om via ‘vernieuwende samenwerkingsvormen’, zoals het recht om uit te dagen, haar dienstverlening te organiseren. De plannen van minister Somers – en de nieuwe Vlaamse regering – komen dan ook niet uit de lucht gevallen.

In de aanloop van de voorbije gemeenteraadsverkiezingen pleitte Somers’ partijgenoot Willem-Frederik Schiltz in Antwerpen zeer expliciet voor het Right to Challenge. Schiltz was eerder ook al mede-auteur, naast enkele CD&V- en N-VA-collega’s (waaronder huidig Vlaams minister van Financiën en Begroting, Wonen en Onroerend Erfgoed Matthias Diependaele, red.), van een resolutie over burgerbetrokkenheid op lokaal niveau waarin dat uitdaagrecht eveneens aan bod kwam. Geen toeval wellicht dat het Antwerps bestuursakkoord 2019-2024 (N-VA, Open VLD en sp.a) vermeldt dat voor het beheer van publieke goederen, zoals energie en water, er ook plaats is voor burgerinitiatieven, gebruikerscollectieven of coöperatieve verenigingen.

In Mechelen staat het uitdaagrecht dan weer letterlijk in het bestuursakkoord:

Burgerparticipatie kan ook verder gaan dan ‘alleen maar’ inspraak. Heel wat burgerinitiatieven zijn tot meer in staat. Met een ‘uitdaagrecht’ kunnen we hen de kans geven om een alternatief voorstel in te dienen voor de uitvoering van collectieve voorzieningen. Een concept voor het buurtpark? Een app voor de stad? Een lokale voedselstrategie? Een invulling voor het wijkhuis? Met een versterkte vorm van het uitdaagrecht, een ‘overnamerecht’, kunnen we lokale verenigingen of buurtbewoners zelfs het recht gunnen om maatschappelijke opdrachten over te nemen. Lukt het niet, dan kunnen we nog zoeken naar een andere, meer klassieke oplossing of actor.

Punt 479 uit het Mechels bestuursakkoord 2019-2024 (Stadslijst – da’s Groen, Open VLD en m+)
“Met een versterkte vorm van het uitdaagrecht, een ‘overnamerecht’, kunnen we lokale verenigingen of buurtbewoners zelfs het recht gunnen om maatschappelijke opdrachten over te nemen.” Fragment uit het Mechels bestuursakkoord 2019-2024. (Foto: AGP)

Maar er klinkt ook kritiek op het concept. In een opiniestuk – naar aanleiding van het toenmalige groenboek – waarschuwde De Wakkere Burger, een organisatie die ijvert voor een participatieve democratie, ook voor de risico’s van het Right to Challenge: “Gaat het niet om een verdoken besparingsronde van een terugtredende overheid? Is het resultaat geen ‘gedwongen vrijwilligerswerk’?”

Gaat het niet om een verdoken besparingsronde van een terugtredende overheid?

Opiniestuk De Wakkere Burger, 6 januari 2017

Ook in het Vlaams parlement, waar het principe destijds op heel wat bijval kon rekenen, plaatste men vanuit verschillende politieke hoeken enkele kanttekeningen. In januari 2017 was dat, naar aanleiding van een actuele vraag van Willem-Frederik Schiltz. “Het Right to Challenge kan goede gevolgen hebben”, beaamde Wouter Van Besien (Groen), “Maar het kan ook de verkeerde kant uitgaan: wanneer het niet goed wordt georganiseerd, wanneer het om een verkapte besparing gaat of wanneer het gaat om de ongewenste commercialisering van publieke taken. Mijn concrete vraag luidt dus: kunt u de kwaliteitsvereisten van dit Right to Challenge goed in het oog houden?” Ook Marius Meremans (N-VA) – die zich als fervent voorstander outte – noemde monitoring en evaluatie cruciaal: “De opmerkingen van de heer Van Besien deel ik. Het mag niet gaan over besparingen en de dienstverlening moet gegarandeerd zijn.” Koen Van den Heuvel (CD&V), ten slotte, benadrukte dat het een positief verhaal moet blijven: “Niet zoals in Groot-Brittannië, waar de zaak in handen komt van burgers omdat de overheid haar taken niet meer opneemt.”

OOK VOOR BEDRIJVEN
De Vlaamse regering wil het Right to Challenge ook voor bedrijven laten gelden in het kader van ‘innovatievriendelijke’ regelgeving. Dat valt in het regeerakkoord en de beleidsnota over het ‘Algemeen Regeringsbeleid 2019-2024’ van Minister-president Jan Jambon (N-VA) te lezen. “Voor de realisatie zal een decretale grondslag worden onderzocht en indien nodig worden uitgewerkt.” Jambon noemt het aangewezen om dit af te stemmen met de initiatieven van zijn collega minister voor Binnenlands Bestuur Bart Somers.

Juridische knelpunten

In haar masterproef voor het behalen van een rechten-diploma, wijst Angelique Van de Meirssche (UGent, 2019) op enkele juridische problemen bij het invoeren van het uitdaagrecht door een lokaal bestuur. Wanneer een gemeente louter taken laat uitvoeren door een burgerinitiatief, dan is de wet op de overheidsopdrachten mogelijks van toepassing. Wat wellicht kan leiden tot een schending van de gelijkheid tussen de inschrijvers. Hierdoor vallen procedures voor de Raad van State niet uit te sluiten, beschrijft Van de Meirssche.

Wanneer een gemeente met het uitdaagrecht louter taken laat uitvoeren door een burgerinitiatief, dan is de wet op de overheidsopdrachten mogelijks van toepassing, stelt Angelique Van de Meirssche in haar masterproef. (Foto: AGP)

Als een gemeente ook bevoegdheden wil overdragen dan botst zij op het delegatieverbod, stelt Van de Meirssche in haar masterproef: “Op dit moment voorziet het decreet lokaal bestuur namelijk niet in een bepaling die het mogelijk maakt om bevoegdheden over te dragen aan burgerinitiatieven. De enige uitzondering hierop ligt in de mogelijkheid om het beheer van budgetten over te dragen aan burgerinitiatieven of wijkcomités.”

In zijn beleidsnota Binnenlands Bestuur en Stedenbeleid belooft minister Bart Somers een kader uit te bouwen waarbinnen het Right to Challenge ten aanzien van de gemeenten en de intergemeentelijke samenwerkingsverbanden georganiseerd kan worden. Een kader waarop ook het Mechels stadsbestuur kan steunen bij het uitvoeren van haar eigen bestuursakkoord om via het uitdaagrecht maatschappelijke opdrachten te laten overnemen.